TAREKS ve ithalatta ürün denetimi, belirli ürünlerin teknik düzenlemelere uygunluğunun değerlendirilmesinde önemli bir yere sahiptir. İthalat planlayan işletmeler, yalnızca ürün bedelini ve taşıma ücretini değil; kapsam kontrolünü, belge hazırlığını ve olası denetim aşamalarını da sevkiyat takvimine dâhil etmelidir.
Her ithalat TAREKS kapsamında değildir. Sistemde yürütülecek işlem; ürünün teknik özelliklerine, kullanım amacına, GTİP’ine ve ilgili düzenlemenin kapsamına göre belirlenir. Aynı sektördeki bütün ürünler için aynı belgelerin ve kontrol yönteminin uygulanacağı varsayılmamalıdır.
TAREKS nedir?
TAREKS, Dış Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sisteminin kısaltmasıdır. İlgili ürün güvenliği ve teknik düzenleme işlemlerinin elektronik ortamda, risk esaslı yürütülmesinde kullanılır. İthalatçıların firma ve kullanıcı işlemleriyle ürün denetimi başvuruları farklı aşamalar olarak ele alınmalıdır.
Risk esaslı denetim, bütün başvuruların aynı yoğunlukta kontrol edilmemesini ifade eder. Başvurunun değerlendirme yolu, ilgili düzenleme ve sistemdeki inceleme sonucuna göre değişebilir. Önceki bir gönderinin belirli şekilde sonuçlanması, sonraki bütün gönderiler için aynı sonucu garanti etmez.
TAREKS, gümrük beyannamesinin veya bütün ithalat izinlerinin yerine geçen tek bir belge değildir. Sistemdeki başvuru ile eşyanın gümrük işlemleri arasında gerekli bağlantılar kurulmalı; diğer yükümlülükler ayrıca takip edilmelidir.
Hangi ürünlerde TAREKS kontrolü gündeme gelir?
Ticaret Bakanlığı, ithalatta denetlenen ürün gruplarını ve ilgili düzenlemeleri yayımlar. Kapsam değerlendirmesi bu kaynaklar ve güncel tebliğ ekleri üzerinden yapılmalıdır. Ürünün yalnızca ticari adı yeterli olmayabilir.
Denetim düzenlemeleri bakımından incelenebilecek ürün örnekleri şunlardır:
- Elektrikli teçhizat, bazı elektronik cihazlar ve bunlarla birlikte gelen adaptörler.
- Makine ve çeşitli sanayi ekipmanları.
- Oyuncaklar ve kişisel koruyucu donanımlar.
- Belirli yapı malzemeleri ve sanayi girdileri.
- Pil ve akümülatörler.
- İlgili düzenlemelerde belirtilen tüketici ürünleri.
Bu liste, sayılan ürünlerin bütün çeşitlerinin aynı başvuruya tabi olduğunu göstermez. Örneğin bir elektrikli cihazla mekanik bir parça farklı teknik özelliklere sahiptir. Aynı faturada bulunmaları, ikisinin de aynı denetim kapsamında değerlendirileceği anlamına gelmez.
Kapsam kontrolü nasıl yapılmalı?
İlk adım, ürünü doğru tanımlamaktır. Teknik katalog, model bilgisi, çalışma prensibi ve kullanım amacı toplanmalıdır. Sonrasında tarife sınıflandırması ile ilgili tebliğin ürün kapsamı birlikte incelenmelidir.
Örneğin “pompa” adıyla satılan bir ürünün elektrikli olup olmadığı, hangi amaçla kullanıldığı ve teknik yapısı değerlendirmeyi etkileyebilir. “Koruyucu ekipman” olarak sunulan bir üründe ise gerçek kullanım amacı ve ilgili teknik düzenleme araştırılmalıdır.
Kapsam dışında olunduğu düşünülüyorsa bu sonuç yalnızca satıcının beyanına dayandırılmamalıdır. Ürünün özellikleriyle ilgili düzenleme arasında açıklanabilir bir bağlantı kurulmalıdır. Tereddüt varsa yükleme öncesinde yetkili birimlerden bilgi alınması yararlıdır.
Firma tanımlama ve kullanıcı yetkilendirme
TAREKS’te firma tanımlama işlemi ile firma adına işlem yapacak kullanıcının yetkilendirilmesi ayrıdır. Bakanlığın güncel firma tanımlama uygulamasında, işlemin firmayı temsil ve ilzama yetkili kişilerce yapılması ve elektronik imzayla onaylanması öngörülmektedir.
Firma yetkilisi, firma adına işlem yapacak kullanıcıları sistem üzerinden yetkilendirebilir. Yetki süresi, aktiflik durumu ve görev değişiklikleri takip edilmelidir. Sisteme giriş yapılabilmesi, her firma adına işlem yapma yetkisi bulunduğu anlamına gelmez.
Başvuru öncesinde şu kontroller yapılabilir:
- Firma kaydı ve temel bilgiler güncel mi?
- Firma yetkilisi ile kullanıcı rolleri doğru tanımlanmış mı?
- İşlem yapacak kişinin yetkisi aktif mi?
- Elektronik imza ve erişim hazırlıkları tamam mı?
- Bildirimleri takip edecek sorumlu belirlenmiş mi?
Bu hazırlıkların yük gelmeden yapılması, ürün başvurusuna geçişte yaşanabilecek idari gecikmeleri azaltabilir. Kullanıcı değişikliği olduğunda önceki yetkilerin durumu da kontrol edilmelidir.
Başvuru belgeleri nasıl hazırlanır?
Teknik belge dosyası, ithal edilecek ürünle doğrudan ilişkilendirilebilmelidir. Fatura, çeki listesi ve taşıma belgesi ticari sevkiyatı açıklar. Uygunluk beyanı, test raporu veya ilgili diğer teknik belgeler ise farklı amaçlarla kullanılır.
Her başvuruda bütün belgelerin isteneceği varsayılmadan, ilgili ürün rehberi ve tebliğ esas alınmalıdır. Ön hazırlıkta şu kayıtlar kontrol edilebilir:
- Ürünün açık tanımı ve teknik özellikleri.
- Üretici, model ve gerekiyorsa seri veya parti bilgileri.
- Fatura ve sevkiyat miktarları.
- Ürün ve etiket fotoğrafları.
- İlgili düzenleme bakımından gerekli uygunluk belgeleri.
- Talep edilmesi hâlinde test raporları ve kullanım açıklamaları.
Örneğin faturada bir model, ürün etiketinde başka bir model bulunması açıklama gerektirebilir. Benzer görünen bir cihazın raporu, ithal edilen ürünün raporu olarak doğrudan kullanılmamalıdır. Model bağlantısı ve belgelerin düzenleyicisi kontrol edilmelidir.
Nakliyatilan.com üzerinden gümrükleme ve dış ticaret hizmetleri sunanlarla görüşürken teknik dosyanın mevcut durumu paylaşılabilir. Platform, hizmet arayanlarla hizmet sağlayıcıları buluşturur; denetim sonucu düzenleyen bir kurum değildir.
Başvurudan gümrük işlemine temel aşamalar
Her ürün grubunun ayrıntıları farklı olsa da operasyon hazırlığı aşağıdaki sırayla planlanabilir:
- Ürünün tarife ve teknik kapsamı değerlendirilir.
- Firma ve kullanıcı kayıtları kontrol edilir.
- İlgili düzenlemenin istediği bilgi ve belgeler hazırlanır.
- Yetkili kullanıcı tarafından uygun başvuru yapılır.
- Sistem bildirimleri ve denetim biriminin talepleri takip edilir.
- Gerekirse fiziki inceleme veya numune işlemleri organize edilir.
- Başvuru sonucu, ilgili gümrük işlemiyle ilişkilendirilir.
Başvuru numarası alınmasıyla denetimin olumlu sonuçlanması aynı aşama değildir. Benzer şekilde başvurunun sonuçlanması, taşıyıcı ve terminal teslim işlemlerinin de tamamlandığını göstermez. Dosyada her aşamanın durumu ayrı izlenmelidir.
Belge incelemesi, fiziki kontrol ve numune
Denetim, ilgili ürün düzenlemesine göre belge ve ürün incelemesi içerebilir. Fiziki kontrolde ürünün tanımı, işaretlemeleri veya başvurudaki bilgilerle uyumu değerlendirilebilir. Gerektiğinde laboratuvar testleri gündeme gelebilir.
Numune alınması ihtimali varsa yükün hangi pakette bulunduğu ve ürüne nasıl erişileceği planlanmalıdır. Kontrol için gereken elleçleme, ambalaj açma ve yeniden kapatma işleri yetkili birimin talimatlarıyla uyumlu yürütülmelidir.
Örneğin aynı sevkiyatta farklı model cihazlar bulunuyorsa paketlerin açık biçimde numaralandırılması yararlıdır. Çeki listesiyle model dağılımının eşleştirilmesi, aranan ürüne erişimi kolaylaştırabilir.
Bir test veya incelemenin sonucu beklenirken ürünün depolama ihtiyacı devam eder. Nemden etkilenen cihazlar, ağır ekipmanlar veya özel muhafaza gerektiren ürünler için uygun koşullar korunmalıdır.
CE işareti TAREKS işlemini ortadan kaldırır mı?
CE işareti, kapsamındaki teknik düzenlemeler bakımından değerlendirilir; genel bir ithalat izni değildir. Üründe işaret bulunması, başvuru ve denetim gerekliliklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
İlgili denetim rehberlerinde ürün işaretlemeleri, uygunluk beyanı ve teknik kayıtların incelenmesine yönelik hükümler bulunmaktadır. Satıcının “CE belgesi var” açıklamasıyla yetinmek yerine hangi belgenin hangi ürün ve mevzuat için düzenlendiği görülmelidir.
Ayrıca her ürün CE kapsamına girmez. CE işaretiyle ilgili olmayan bir ürün grubunun denetimini aynı belge üzerinden açıklamaya çalışmak da doğru değildir.
Muafiyet ve istisnalar nasıl değerlendirilir?
Muafiyet veya istisna ihtimali, ilgili tebliğin şartları üzerinden incelenmelidir. Ürünün üretimde kullanılacak olması, numune olarak gönderilmesi veya belirli bir dolaşım belgesi taşıması tek başına bütün denetimlerin kaldırıldığı anlamına gelmez.
Makine denetim rehberi gibi ürün rehberlerinde özel başvuru ve ön izin düzenleri bulunabilir. Gerekli olduğu durumda ön izinle sonraki denetim başvurusu ayrı takip edilmelidir. Bir aşamadaki kolaylık, diğer yükümlülüklerin tamamlandığını göstermez.
Muafiyet talebinin dayanağı hazırlanmalı; yanlış bir seçenek kullanılarak işlemi hızlandırmaya çalışılmamalıdır. Güncel kapsam görülmeden önceki sevkiyatın sonucu yeni dosyaya aktarılmamalıdır.
Olumsuz sonuç veya eksiklik bildiriminde ne yapılır?
Önce bildirimin içeriği ve hangi ürünle ilgili olduğu belirlenmelidir. Eksik belge talebi, teknik uygunsuzluk ve kapsam tartışması aynı sorun değildir. İlgili ürün rehberinde öngörülen yöntem ve süreler üzerinden hareket edilmelidir.
Başvuruyu iptal edip yeniden açmanın sorunu kendiliğinden çözeceği varsayılmamalıdır. Ürün bilgilerinin değiştirilmesi, belge düzeltmesi veya başka bir işlem gerekiyorsa yetkili birimle uygun yol belirlenmelidir.
İade, transit veya diğer seçeneklerin mümkün olup olmadığı ürünün durumuna ve ilgili karara göre değerlendirilir. Uygunsuz bulunan her yük için aynı çözüm uygulanabileceği söylenmemelidir.
Nakliye, maliyet ve süre planlaması
Denetim takvimi, yalnızca çevrim içi başvuru süresinden oluşmaz. Teknik dosyanın hazırlanması, ek bilgi talepleri, ürüne erişim, numune ve test işlemleri toplam süreyi etkileyebilir. Kesin gümrükten çekilme süresi veya garantili olumlu sonuç verilmemelidir.
Hizmet, kontrol, laboratuvar, elleçleme ve depolama giderleri işlem özelinde ortaya çıkabilir. Hangi kalemlerin oluşacağı ve güncel bedelleri ilgili kuruluşlardan öğrenilmelidir. Bütün ürünlere uygulanacak tek bir TAREKS maliyeti kullanılmamalıdır.
nakliyat firmaları ile teslim organizasyonu yapılırken denetim aşaması paylaşılmalıdır. Çıkışa hazır olduğu doğrulanmadan araç yönlendirilmesi, ek bekleme giderlerine neden olabilir.
İthalat denetimi ile ihracat şartlarını ayırın
Bu rehber, Türkiye’ye ithalatta ürün denetimine odaklanır. TAREKS’in başka dış ticaret işlemlerinde kullanılması, ithalat başvurusunun ihracat için de geçerli olduğu anlamına gelmez.
Türkiye’den gönderilecek ürünlerde çıkış şartları ve hedef ülkenin teknik düzenlemeleri ayrı incelenmelidir. Türkiye’deki bir denetim sonucu, yabancı ülkenin bütün piyasaya giriş koşullarının karşılandığını tek başına göstermez.
Hizmet seçerken sorulacak sorular
Gümrük müşavirliği veya ürün denetimi takibi için destek alınırken işin kapsamı yazılı belirlenmelidir. Özellikle şu sorular yararlı olabilir:
- Ürünün kapsamı hangi güncel düzenlemeye göre kontrol edildi?
- Satıcıdan hangi teknik belgeler istenecek?
- Firma yetkileri ve başvuru sorumlusu kimde olacak?
- Fiziki kontrol veya numune organizasyonunu kim yürütecek?
- Eksiklik ve olumsuz sonuç bildirimlerini kim takip edecek?
Nakliyatilan.com üzerindeki nakliyat ilanları hazırlanırken ürün türü, bulunduğu ülke, yükün durumu ve ihtiyaç duyulan operasyon desteği belirtilebilir. Doğru bilgi, hizmet sağlayıcıların talebi değerlendirmesini kolaylaştırır.
TAREKS hakkında sık sorulan sorular
Her ithalat için TAREKS başvurusu gerekir mi?
Hayır. Ürün ve işlemin ilgili düzenlemenin kapsamına girip girmediği kontrol edilmelidir.
Başvuru numarası olumlu sonuç anlamına gelir mi?
Hayır. Başvurunun durumu ve sonuç kaydı ayrıca takip edilmelidir.
Her gönderiden numune alınır mı?
Her işlem aynı şekilde yürütülmez. Numune ve test ihtiyacı ilgili denetim sürecinde belirlenir.
CE işareti varsa belge incelemesi yapılmaz mı?
CE işareti, gerekli başvuru ve kontrolleri kendiliğinden kaldırmaz. İlgili teknik düzenleme ve ürün rehberi esas alınır.
Önceki gönderinin sonucu yeni sevkiyata uygulanabilir mi?
Yeni sevkiyatın ürün, belge ve işlem şartları ayrıca değerlendirilmelidir. Aynı sonucun çıkacağı garanti edilemez.
TAREKS başvuru hazırlığı, ürün denetimi takibi, gümrük müşavirliği veya uluslararası taşıma desteği arayanlar ile bu alanlarda hizmet verenler Nakliyatilan.com’a üye olarak ilan verebilir. Taraflar, ihtiyaçlarını paylaşarak platformdaki iletişim seçenekleri üzerinden bağlantı kurabilir.