Gümrük kıymeti, eşyanın gümrük mevzuatındaki değerleme kurallarına göre belirlenen kıymetidir. İthalatta kıymet üzerinden hesaplanan gümrük vergilerinin dayanağını oluşturur. Ancak her işlemde faturanın toplamıyla aynı olmayabilir. Taşıma, sigorta, ambalaj, üretime sağlanan katkılar ve bazı sözleşme ödemeleri, koşullarına göre değerlendirmeye girer. Bu nedenle gümrük kıymeti nedir ve nasıl belirlenir sorusu, yalnızca muhasebeyi değil satın alma ve lojistik planını da ilgilendirir.
Bu rehber, esas olarak Türkiye’ye ithal edilen ticari eşyanın kıymetinin belirlenmesini ele alır. Makine, tekstil, elektronik ürün, hammadde veya yedek parça ithalatında temel yaklaşım ortak olsa da sözleşme ve ödeme yapıları farklılaşabilir. İşlemin özellikleri incelenmeden yalnızca ürün grubuna bakılarak kesin kıymet hesabı yapılmamalıdır.
Gümrük Kıymeti ile Fatura Bedeli Aynı mı?
Fatura, satış işleminin önemli belgelerinden biridir; fakat kıymet değerlendirmesi faturayı okumakla bitmez. Satış bedeli yönteminde Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta fiilen ödenen veya ödenecek fiyat esas alınır ve mevzuatın gerektirdiği düzeltmeler yapılır. Bazı giderler fiyata zaten dâhil olabilir, bazıları ayrı ödenebilir.
Fatura bedeli ile gümrük kıymeti arasındaki farkın nedeni bu düzeltmelerdir. Satıcının mal bedeli dışında aldığı ödemeler, alıcının üstlendiği giderler ve sözleşmeler birlikte incelenmelidir. Bir kalemin ayrı faturayla düzenlenmesi, kıymet dışında kaldığını tek başına göstermez.
Gümrük Kıymeti Hangi Yöntemlerle Belirlenir?
İthal eşyasının kıymeti için altı yöntem bulunur. Bunlar, işletmenin istediğini seçebileceği alternatif hesaplar değildir. Önce satış bedeli yöntemi değerlendirilir; uygulanamıyorsa mevzuattaki sıra izlenir.
- Satış bedeli yöntemi
- Aynı eşyanın satış bedeli yöntemi
- Benzer eşyanın satış bedeli yöntemi
- İndirgeme yöntemi
- Hesaplanmış kıymet yöntemi
- Son yöntem
Önceki yöntemle kıymet belirlenebiliyorsa sonraki yönteme geçilmez. İndirgeme ile hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırası, beyan sahibinin yazılı talebinin idarece uygun bulunması koşuluyla değiştirilebilir. Hangi yöntemin uygulanacağına karar verirken satışın niteliği ve mevcut belgeler değerlendirilir.
Satış Bedeli Yönteminin Temel Mantığı
Bu yöntemin hesap yaklaşımı, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata gerekli eklemelerin yapılması ve şartları karşılayan unsurların ayrılmasıdır. Buradaki fiyat, yalnızca banka hesabından tek seferde gönderilen tutar gibi düşünülmemelidir. Ödeme planı ve satışla bağlantılı yükümlülükler de incelenmelidir.
Örneğin ithalatçı, satıcıya mal bedelini öderken üretimde kullanılacak bir kalıbı ayrıca sağlamış olabilir. Başka bir işlemde faturaya taşıma dâhilken sigorta ayrı düzenlenmiş olabilir. İki işlemde de yalnızca faturanın son satırını esas almak yeterli olmayabilir.
Satış bedeli yönteminin uygulanabilirliği ayrıca koşullara bağlıdır. Satışın ve fiyatın yapısı değerlendirilmeden, eldeki her belgeye “satış faturası” denilerek aynı yöntem uygulanmamalıdır.
Gümrük Kıymetine Hangi Giderler Eklenebilir?
Eklemelerde giderin niteliği, kimin tarafından üstlenildiği ve fiyata önceden dâhil edilip edilmediği önemlidir. Mevzuatta sayılan başlıca unsurlar şunlardır:
- Şartları kapsamında satın alma komisyonu dışındaki komisyon ve tellaliye giderleri
- Eşyayla birlikte değerlendirilen kaplar ile ambalaj maliyetleri
- Alıcının üretim için bedelsiz veya düşük bedelle sağladığı belirli mal ve hizmetlerden uygun pay
- Koşulları karşılayan royalti ve lisans ödemeleri
- Sonraki satış veya kullanımdan satıcıya intikal eden hasılat payı
- Türkiye’deki giriş yerine kadar ilgili taşıma, sigorta, yükleme ve elleçleme giderleri
Her gider her işlemde eklenmez. Değerlendirme, objektif ve ölçülebilir verilere dayanmalıdır. Aynı tutarı hem satış fiyatının içinde bırakıp hem ayrıca eklemek de hatalı sonuç doğurabilir.
Navlun, Sigorta ve Teslim Şekli Nasıl Değerlendirilir?
Navlun ve sigorta giderleri incelenirken faturanın hangi teslim yerini ve giderleri kapsadığı anlaşılmalıdır. Teslim şekli önemli bir ipucudur; ancak sözleşme, taşıma faturası ve fiilî düzenleme birlikte kontrol edilmelidir. Bir kısaltma, bütün masrafların içeriğini tek başına açıklamayabilir.
Varsayımsal bir makine ithalatında satıcının faturası yalnızca malı kapsıyor, giriş yerine kadarki taşıma ve sigorta alıcı tarafından ayrıca ödeniyor olsun. Satış bedeli yönteminin koşulları sağlanıyorsa ilgili giderler kıymet hesabında değerlendirilir. Buna karşılık aynı giderler fiyata zaten dâhilse yeniden eklenmemelidir.
Teklif aldığınız nakliyat firmaları ile uluslararası taşıma, giriş sonrası taşıma ve diğer hizmetlerin kapsamını açıkça görüşün. Faturadaki giderlerin hangi güzergâh ve hizmete ait olduğunun anlaşılması, kıymet çalışmasının doğru hazırlanmasına yardımcı olur.
Hangi Giderler Kıymete Dâhil Edilmeyebilir?
Mevzuatta, fiyattan ayırt edilebilmeleri koşuluyla kıymete dâhil edilmeyen giderler de düzenlenir. Giriş sonrası belirli taşıma giderleri, ithalattan sonra yapılan kurma veya montaj gibi işler ve satın alma komisyonları buna örnektir. Her kalemin kendi şartları incelenmelidir.
Örneğin makine bedeliyle Türkiye’de yapılacak montaj hizmeti tek bir toplam olarak sunulmuşsa sözleşme ve belgelerdeki ayrım önem kazanır. “Bu tutar hizmettir” açıklaması tek başına yeterli bir hazırlık değildir. Hizmetin kapsamını ve bedelini destekleyen kayıtları toplayın.
Finansman giderlerinde de bütün faizlerin otomatik olarak dışarıda bırakılacağını varsaymayın. Yazılı anlaşma ve diğer koşullar özel olarak değerlendirilmelidir. İndirilecek bir kalem belirlenirken dayanağı ve hesaplaması dosyada görünür olmalıdır.
Kalıp, Tasarım ve Üretime Sağlanan Katkılar
Alıcının yurt dışındaki üreticiye ücretsiz verdiği her unsur, ticari hesapta “bedelsiz” görünse bile kıymet araştırmasında ayrıca ele alınabilir. Üretimde kullanılan kalıp, ürüne katılan parça veya belirli tasarım hizmetleri bu açıdan incelenmesi gereken örneklerdir.
Örneğin plastik bağlantı parçası ürettiren bir işletme, üreticiye kalıp sağlamış olabilir. Bu durumda kalıbın maliyeti, kim tarafından karşılandığı ve üretimle ilişkisi açıklanmalıdır. Uygulanacak paylaştırma, gelişigüzel bir oranla yapılmamalı; işlem özelinde desteklenmelidir.
Satın alma ekibinin bu bilgileri yalnızca üreticiyle yaptığı yazışmalarda tutması yeterli bir iç kontrol sağlamaz. Gümrük işlemlerini hazırlayan kişiye üretim sözleşmesini ve ilgili katkı kayıtlarını da iletin.
Royalti ve Lisans Ücretleri Her Zaman Eklenir mi?
Royalti veya lisans ödemesinin bulunması, tek başına bütün tutarın kıymete eklenmesini gerektirmez. Ödemenin ithal eşyasıyla ilgisi ve satış koşulu olarak yapılıp yapılmadığı değerlendirilir. Sözleşmenin adı yerine hakların ve yükümlülüklerin içeriği incelenmelidir.
Bir ödeme hem ithal ürüne hem ithalat sonrasındaki başka faaliyetlere ilişkinse ayrımın nasıl yapılacağı ayrıca çalışılmalıdır. Lisans sözleşmesini gümrük hazırlığından ayrı tutmayın. Ödeme alan tarafın satıcıdan farklı olması da değerlendirmeyi gereksiz hâle getirmez.
İlişkili Şirketler Arasındaki Satışlar
Alıcı ve satıcının ilişkili olması, satış bedeli yönteminin otomatik olarak reddedilmesi anlamına gelmez. İlişkinin fiyatı etkileyip etkilemediği incelenir. Bu nedenle grup şirketinden alınan ürünlerde hem ticari koşullar hem fiyatın oluşumunu açıklayan bilgiler hazırlanmalıdır.
İşletme içinde “grup fiyatı” olarak adlandırılan bir tutarın nasıl belirlendiği anlaşılabilir olmalıdır. Miktar, ticari düzey ve sözleşmedeki gider paylaşımı gibi farklılıkları belgeleyin. Tek başına başka bir müşterinin fiyatını göstermek yerine karşılaştırmanın neden anlamlı olduğunu açıklayın.
Bedelsiz Gelen Eşyanın Gümrük Kıymeti Olur mu?
Bir ürün için ödeme yapılmaması, gümrük kıymetinin sıfır olduğu anlamına gelmez. Bedelsiz verilen eşyada satış bulunmaması, satış bedeli yönteminin uygulanmasını engelleyebilir; diğer yöntemler değerlendirilir. Numune, garanti kapsamında gönderilen parça veya promosyon ürünü için işlem özellikleri ayrıca açıklanmalıdır.
Bu tür gönderilerde ürünün neden bedelsiz olduğunu gösteren yazışmaları saklayın. Ürün tanımı, miktar ve ilgili ticari ilişki açık olmalıdır. Belgeye yalnızca “bedelsizdir” yazılması, kıymetin nasıl belirleneceği sorusunu çözmez.
Son Yöntem Keyfî Bir Değer Belirlemek midir?
Hayır. İlk beş yöntemle sonuç alınamaması, istenen rakamın kullanılabileceği anlamına gelmez. Son yöntem de mevzuatın ilke ve hükümlerine uygun olmalıdır. Keyfî veya gerçeğe dayanmayan kıymetler esas alınamaz.
İnternette görülen perakende fiyatı, Türkiye’de üretilmiş başka bir ürünün bedeli veya iki rakamdan yüksek olanını seçmek, tek başına geçerli bir kıymet yöntemi oluşturmaz. Kullanılan verinin işlemle bağlantısı ve uygunluğu açıklanmalıdır.
Kıymet Çalışması İçin Hangi Belgeler Hazırlanmalı?
Belge ve ödeme tutarlılığı, hesabın sonradan izlenebilmesini sağlar. İşlemin yapısına göre aşağıdaki kayıtlar birlikte değerlendirilebilir:
- Ticari fatura ve satış sözleşmesi
- Sipariş, fiyat teklifi ve ödeme planı
- Banka ödeme kayıtları
- Taşıma ve sigorta belgeleri
- Ambalaj ve komisyon giderlerini açıklayan kayıtlar
- Kalıp, tasarım veya üretim katkısı belgeleri
- Varsa lisans ve ilgili hizmet sözleşmeleri
Bu liste her belgenin her ithalatta zorunlu olduğu anlamına gelmez. Ürüne bağlı izin ve uygunluk belgeleri de kıymet belgelerinden ayrı değerlendirilmelidir. Eksik kayıtları yüklemeden önce belirlemek için gümrükleme ve dış ticaret hizmetleri sağlayıcılarıyla işlem kapsamını görüşebilirsiniz.
GTİP, Menşe ve Toplam Maliyetle Karıştırmayın
GTİP eşyanın tarife sınıflandırması, menşe ekonomik milliyeti, gümrük kıymeti ise değerleme konusudur. Birinin belirlenmesi diğerlerini otomatik olarak çözmez. Vergi hesabı hazırlanırken bu unsurlar birlikte, ancak ayrı dayanaklarla incelenmelidir.
Gümrük kıymeti işletmenin toplam ithalat maliyetiyle de aynı değildir. Depolama, danışmanlık, finansman veya teslim giderleri ticari maliyet hesabında yer alabilir; her birinin gümrük kıymetindeki durumu ayrıca değerlendirilir. Yüksek toplam gider, bütün tutarın kıymete eklenmesini gerektirmez.
Hizmet Seçimi ve İşlem Planlaması
Destek alırken hesabın hangi yönteme dayandığını, hangi kalemlerin eklenip ayrıldığını ve hangi belgelerin eksik olduğunu sorun. Sabit ücret veya kesin tamamlanma günü yerine hizmet kapsamını yazılı netleştirin. Sözleşme incelemesi ve ek belge hazırlığı ihtiyacı çalışma süresini etkileyebilir.
Lojistik ihtiyacınızı nakliyat ilanları aracılığıyla paylaşırken güzergâhı, teslim noktasını ve teklif kapsamını açıklayın. Nakliyatilan.com, hizmet arayanlarla sağlayıcıları buluşturan bir ilan platformudur. Sağlayıcının yetkisini, deneyimini ve üstleneceği işleri doğrudan değerlendirin.
Gümrük Kıymeti Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gümrük kıymeti her zaman CIF bedeli midir?
Bu ifade bütün işlemleri açıklamaz. Taşıma ve sigortanın yanında başka ekleme veya ayrımlar da gündeme gelebilir. Kullanılan yöntem ve satış koşulları incelenmelidir.
Ayrı faturadaki gider kıymet dışında mı kalır?
Hayır. Belgenin ayrı olması yerine giderin niteliği, satışla bağlantısı ve mevzuattaki koşulları değerlendirilir.
Dövizli faturada hangi kur kullanılır?
Bakanlığın açıklamasına göre yabancı para tutarları, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte geçerli TCMB döviz satış kuru üzerinden Türk lirasına çevrilir.
Bedelsiz numunede kıymet beyanı gereksiz mi?
Bedelsiz gönderi sıfır kıymet anlamına gelmez. Gönderinin niteliğine uygun değerleme yapılmalıdır.
İhracatta da bu hesap aynen uygulanır mı?
Buradaki açıklamalar Türkiye’ye ithal edilen eşyanın kıymetine odaklanır. İhracat beyanı ile hedef ülkenin ithalat kıymeti kuralları ayrı değerlendirilmelidir.
Gümrük kıymeti değerlendirmesi, dış ticaret danışmanlığı veya taşıma desteği arayanlar ile ilgili alanlarda hizmet verenler, Nakliyatilan.com’a üye olarak ilan verebilir. Platformdaki iletişim seçenekleri üzerinden bağlantı kurarak ihtiyaçlarını, belge hazırlığını ve hizmet koşullarını görüşebilir.

